Ένα προσχέδιο διαγωνίσματος για τις προαγωγικές εξετάσεις Ιουνίου 2013 για την Α΄ Γυμνασίου – 15 Ερωτήσεις/ Απαντήσεις

ιουδαίοι διασποράς

1. Σελ. 15:  Η Παλαιά Διαθήκη αχώριστα δεμένη με την Καινή στη ζωή της Εκκλησίας.

Γιατί άραγε τα βιβλία της Παλαιάς ∆ιαθήκης, οι ιερές δηλαδή γραφές του ισραηλιτικού λαού, είναι και για τους χριστιανούς ιερά; Γιατί περιέχονται στη χριστιανική Αγία Γραφή αχώριστα δεµένα µε τα βιβλία της Καινής ∆ιαθήκης; Πρώτα πρώτα χρειάζεται να µην ξεχνάµε πού στηρίζουν την πίστη τους οι χριστιανοί: στο γεγονός ότι ο Θεός φανερώθηκε στον κόσµο για να σώσει τους ανθρώπους• δηλαδή να τους φανερώσει την αλήθεια, να τους θεραπεύσει από το κακό και να δώσει αληθινό νόηµα στη ζωή τους. Αυτή η φανέρωση (= Αποκάλυψη) έγινε για πρώτη φορά στα πολύ παλιά χρόνια σ’ έναν άνθρωπο, τον Αβραάµ. Μ’ αυτόν ο Θεός έκλεισε την πρώτη συµφωνία σωτηρίας (= ∆ιαθήκη). Στη συνέχεια η ∆ιαθήκη κλείστηκε όχι µόνο µε τον Αβραάµ και τους απογόνους του, αλλά και µ’ όλο το λαό που προήλθε απ’ αυτούς, τον Ισραήλ (= Παλαιά ∆ιαθήκη). Στον Ισραήλ ο Θεός έδωσε τις µεγάλες υποσχέσεις για τη σωτηρία των ανθρώπων. Και µε τον Ισραήλ προετοίµασε τον κόσµο να δεχτεί και να καταλάβει το Χριστό. Όλη αυτή η µακραίωνη πορεία και προετοιµασία περιγράφεται στα βιβλία της Παλαιάς ∆ιαθήκης, απ’ όπου προέρχονται τα φετινά µας µαθήµατα. Μέσα στον ισραηλιτικό λαό γεννήθηκε και έζησε και ο Ιησούς Χριστός. Ο Χριστός έκλεισε µια νέα συµφωνία σωτηρίας µε τους ανθρώπους (= Καινή ∆ιαθήκη). Όχι πια µόνο µε τον ισραηλιτικό λαό, αλλά µε όλους τους λαούς της γης. Έτσι, η υπόσχεση του Θεού στον Αβραάµ για τη σωτηρία του κόσµου εκπληρώθηκε και η Παλαιά ∆ιαθήκη ολοκληρώθηκε.

Στο σηµείο αυτό χρειάζεται να εξηγήσουµε και κάτι άλλο. Ο Χριστός µε τη διδασκαλία και τη ζωή του ερµήνευσε στους ανθρώπους τα γεγονότα της Παλαιάς ∆ιαθήκης. Τους έκανε να δουν τα παλιά µε καινούρια µάτια. Για να το καταλάβουµε καλύτερα αυτό, µπορούµε να φανταστούµε ότι καθόµαστε στο µισοσκότεινο δωµάτιό µας, που το γνωρίζουµε σπιθαµή προς σπιθαµή, και ξαφνικά µπαίνει µέσα λαµπρό το φως του ήλιου. Τα χρώµατα ζωντανεύουν και µπορούµε να δούµε και την παραµικρή λεπτοµέρεια. Ταυτόχρονα, όλα µοιάζουν σαν καινούρια! Έτσι έγινε κι όταν ο Χριστός ήρθε στη γή. Η Παλαιά ∆ιαθήκη «φωτίστηκε» από τη διδασκαλία του και τη ζωή του αλλιώς. Γι’ αυτό οι χριστιανοί µπόρεσαν να ανακαλύψουν στην Παλαιά ∆ιαθήκη καινούριες αλήθειες και µηνύµατα (πέρα απ’ αυτές που αναγνωρίζει ο Ιουδαϊσµός). Ως χριστιανικό βιβλίο, λοιπόν, η Παλαιά ∆ιαθήκη κατέχει σηµαντική θέση στη λατρεία της Εκκλησίας. Στις ακολουθίες διαβάζονται κείµενά της. Πολλοί ύµνοι αναφέρονται σε πρόσωπα και γεγονότα που βρίσκουµε στις σελίδες της. Στην εικονογράφηση των ναών συναντάµε πολλά θέµατά της. Επειδή στο µάθηµα των Θρησκευτικών έχουµε ως στόχο να καταλάβουµε το έργο και τη διδασκαλία του Χριστού, αλλά και τη ζωή της Εκκλησίας, είναι απαραίτητο να γνωρίσουµε την Παλαιά ∆ιαθήκη.

2. Σελ. 131:  Σχέση επιστήμης και θεολογίας στην ερμηνεία της δημιουργίας του κόσμου από τον Θεό  = συνεργάζονται αρμονικά.

Σιγά σιγά οι γνώσεις των ανθρώπων σχετικά με το σύμπαν ολοένα και αυξάνονταν. Χρειάστηκε ωστόσο να περάσουν αιώνες έως ότου γίνει αποδεκτό ότι η γη είναι μόνον ένας από τους πολλούς πλανήτες που περιστρέφονται γύρω από τον ήλιο• ότι δισεκατομμύρια ήλιοι αποτελούν ένα γαλαξία• και ότι το σύμπαν αποτελείται από πολλούς γαλαξίες. Σήμερα μάλιστα μπορούμε να τους φωτογραφίζουμε. Στη διάρκεια όλων αυτών των αιώνων δημιουργήθηκαν μεγάλες διαμάχες. Απ’ τη μια μεριά κάποιοι αρνούνταν τη Βίβλο, επειδή η εικόνα που δίνει για τον κόσμο (το κοσμοείδωλό της) δεν συμφωνούσε με την επιστημονική αλήθεια. Κάποιοι άλλοι αρνούνταν τις επιστημονικές αλήθειες, επειδή θεωρούσαν ότι έρχονταν σε αντίθεση με την αλήθεια της Αγίας Γραφής. Το λάθος και των δύο πλευρών βρισκόταν στο ότι ξεχνούσαν πως άλλοι είναι οι σκοποί της επιστήμης και άλλοι της Αγίας Γραφής. Σήμερα αυτή η διαμάχη έχει πια ξεπεραστεί. Και για τους περισσότερους είναι πλέον ξεκάθαρο: ο σκοπός της επιστήμης είναι να ερευνά με επιστημονικούς τρόπους το σύμπαν και να διατυπώνει απόψεις για το πώς δημιουργήθηκε και εξελίχθηκε. Από την άλλη, ο σκοπός της Παλαιάς Διαθήκης, από τότε που γράφτηκε έως και σήμερα, είναι να εκφράζει στα κείμενά της με παραστατικές εικόνες την πίστη ότι ο Θεός έδωσε στα πάντα τη ζωή και δε σταματάει να τη φροντίζει διαρκώς. 

3. Σελ.  134 – 135 : Τι θα πει να είσαι “άνθρωπος”; Πώς εκφράζεται η χαρά κι η ευγνωμοσύνη του ανθρώπου για το δώρο της ζωής στον Θεό-Δημιουργό του;Τι θα πει να είσαι «άνθρωπος»; Σύμφωνα με τη διήγηση της Γενέσεως είμαστε τα μόνα πλάσματα που δημιουργηθήκαμε ως εικόνα του Θεού. Μόνο εμείς δηλαδή μπορούμε να συνειδητοποιούμε τη σημασία της ζωής: Να αναγνωρίζουμε ότι μας χαρίστηκε για να την κάνουμε ολοένα και καλύτερη• να τη μοιραζόμαστε με τους συνανθρώπους μας και με τα άλλα ζωντανά πλάσματα ·s να συναισθανόμαστε την ομορφιά της · να επιλέγουμε ελεύθερα ποιους δρόμους θα ακολουθήσουμε · να καταλαβαίνουμε ότι ο πραγματικός προορισμός του ανθρώπου είναι να σχετιστεί με το Θεό και να του μοιάσει όσο γίνεται περισσότερο.Χαρά και ευχαριστία για το δώρο της ζωής. Συνειδητοποιώντας όλα τα παραπάνω δε γίνεται να μη νιώθουμε ευγνωμοσύνη για το Θεό, που μας χάρισε ένα τέτοιο ακριβό δώρο και να τον ευχαριστούμε. Όσοι είναι χριστιανοί γνωρίζουν ότι αυτό που κάνουν όταν μαζεύονται για να λατρεύσουν το Θεό το ονομάζουν Θεία Ευχαριστία. Σ’ αυτή τη σύναξη προσεύχονται για όλη την κτίση, προσφέρουν στο Θεό ως δώρα ψωμί και κρασί, εύχονται η ζωή και ο κόσμος όλος να είναι πάντοτε στα χέρια του και τον ευχαριστούν αναγνωρίζοντας όσα τους χαρίζει.

4. Σελ. 39 : Γιατί ο Ιωσήφ είναι “τύπος Χριστού”; Ποια είναι η φράση “κλειδί” της ιστορίας του Ιωσήφ;

Γιατί ο Ιωσήφ είναι “τύπος Χριστού”; (σελ. 39 : Ο Ιωσήφ είναι “τύπος Χριστού” γιατί : α) τον μίσησαν τα αδέλφια του και θέλησαν να τον σκοτώσουν  (τον Ιησού τον μίσησαν οι δικοί Του και τον σταύρωσαν), β) τον πούλησαν δούλο και πήγε αιχμάλωτος στην Αίγυπτο ( ο Χριστός, όταν τον κυνήγησε ο Ηρώδης να τον σκοτώσει κατέφυγε στην Αίγυπτο με τον Ιωσήφ και τη μητέρα Του, έγινε πρόσφυγας όπως ο Ιωσήφ), γ) συγχώρεσε τα αδέλφια του και έσωσε τη ζωή σ΄ ολόκληρη τη γενιά του Ιακώβ (Ο Χριστός συγχώρεσε τους σταυρωτές του πάνω στο σταυρό και έσωσε ολόκληρο το ανθρώπινο γένος από το κακό, τον θάνατο και τον διάβολο). Ποια είναι η φράση “κλειδί” της ιστορίας του Ιωσήφ; (σελ. 39 : ‘Εσείς σκεφθήκατε να μου κάνετε κακό, ο Θεός όμως το μετέτρεψε σε καλό”).

5. Σελ. 50 : Το όνομα του Θεού στην Παλαιά Διαθήκη

Το όνομα του Θεού που γράφεται στα εβραϊκά με τέσσερα γράμματα (βλέπε παρακάτω το τετραγράμματο) διαβάζεται Γιαχβέ. Όταν αργότερα (τον 3ο αι. π.Χ.) η Παλαιά Διαθήκη μεταφράστηκε στα ελληνικά το όνομα αποδόθηκε με τη φράση «ἐγώ εἰμί ὁ Ὤν».
Οι ειδικοί επιστήμονες κατέληξαν ότι σημαίνει: α) ότι είναι ένας και μοναδικός, β) είναι αιώνιος και γ) δίνει ζωή σε ό,τι υπάρχει.
Αργότερα οι Ισραηλίτες χρησιμοποίησαν για το Θεό και το όνομα Αδωνάι, που σημαίνει «Κύριος». Το όνομα αυτό επικράτησε και χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα από τους Εβραίους στους ψαλμούς και στις προσευχές της Συναγωγής.

6. α) Σελ. 54: Διαφορές ορθόδοξου χριστιανικού και Ιουδαϊκού Πάσχα. Το γεγονός της Εξόδου σημάδεψε όσο κανένα άλλο την ιστορία και τη θρησκεία των Εβραίων. Γι’ αυτό και ό,τι έκαναν εκείνη τη νύχτα, τότε που ο Κύριος ξαγρύπνησε … για να βγάλει το λαό του από την Αίγυπτο, συνεχίζουν να το επαναλαμβάνουν κάθε χρόνο μέχρι και σήμερα. Εκείνο το βράδυ κάθε οικογένεια πρόσφερε ως θυσία στο Θεό ένα αρνί για τη σωτηρία όλου του λαού. Το έφαγαν, χωρίς να σπάσουν τα κόκαλά του, μαζί με άζυμο* ψωμί και πικρά χόρτα. Έτσι και σήμερα, κάθε εβραϊκή οικογένεια γιορτάζει το Πάσχα στο σπίτι της. Δειπνούν τρώγοντας αρνί, άζυμο ψωμί και πικρά χόρτα και θυμούνται τα σπουδαία γεγονότα της Εξόδου. Η γιορτή του Πάσχα (στα εβραϊκά Πεσάχ, που σημαίνει διάβαση) είναι η μεγαλύτερη γιορτή των Εβραίων και διαρκεί μαζί με την Εβδομάδα των Αζύμων οκτώ μέρες.
Οι Χριστιανοί, όταν γιορτάζουν το δικό τους Πάσχα, θυμούνται τον Ιησού Χριστό, που με τη Σταύρωση και την Ανάστασή του τους ελευθέρωσε από κάθε κακό, από την αμαρτία και το Θάνατο/Διάβολο και τους χάρισε αιώνια ζωή σώματος και ψυχής.

β) Σελ. 58 : Γιορτές της Σκηνοπηγίας και της Πεντηκοστής. Πότε γιορτάζουν, η σημασία κάθε γιορτής. Διαφορές της ορθόδοξης χριστιανικής γιορτής της Πεντηκοστής και της Εβραϊκής.

Οι σημερινοί Εβραίοι θυμούνται τη θαυμαστή περίοδο της ερήμου με τη γιορτή της Σκηνοπηγίας («Σουκώθ»). Γιορτάζεται το φθινόπωρο και διαρκεί εφτά μέρες, κατά τις οποίες κάθε οικογένεια μένει σε σκηνή, που τη φτιάχνει στον κήπο ή μέσα στο ίδιο της το σπίτι. Έτσι οι Εβραίοι θυμούνται την πορεία των προγόνων τους μέσα στην έρημο και τις θαυμαστές ενέργειες του Θεού που τους στήριξαν. «Εφτά μέρες θα μένετε σε σκηνές, όλοι οι Ισραηλίτες… Για να ξέρουν οι απόγονοι σας ότι έβαλα τους Ισραηλίτες να μείνουν σε σκηνές, όταν τους έβγαλα από την Αίγυπτο». (Λευιτ 23, 42-43).
Επτά εβδομάδες μετά τη γιορτή του Πάσχα οι Ισραηλίτες γιορτάζουν την Πεντηκοστή («Σαβουώτ»). Μ’ αυτήν θυμούνται την προσφορά του Νόμου από το Θεό στο όρος Σινά. Η διαφορά της ορθόδοξης χριστιανικής Πεντηκοστής είναι ότι οι ορθόδοξοι χριστιανοί πενήντα μέρες μετά την Ανάσταση του Κυρίου έλαβαν το Άγιο Πνεύμα, το τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, και ιδρύθηκε η Εκκλησία του Χριστού. Με το προσωπικό έργο του Αγίου Πνεύματος στην καρδιά των πιστών σώζεται προσωπικά ο κάθε πιστός και γίνεται Θεάνθρωπος κατά χάριν σύμφωνα με την υπόσχεση του Θεού.

7. α) Σελ. 56: Δέκα Εντολές –  β)Η εκλογή του Ισραήλ (μπεζ πλαίσιο) –  γ)Τι είναι είδωλο

  • Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που σε έβγαλα από την Αίγυπτο, τον τόπο της δουλείας. Λεν θα υπάρχουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από μένα.
  • Μην κατασκευάσεις για σένα είδωλα και ομοιώματα που έχουν τη μορφή οποιουδήποτε πράγματος που βρίσκεται ψηλά στον ουρανό ή εδώ κάτω στη γη ή μέσα στα νερά, κάτω απ’ τη γη. Αυτά να μην τα προσκυνάς ούτε να τα λατρεύεις…
  • Μην προφέρεις για κανένα λόγο το όνομα του Κυρίου, του Θεού σου…
  • Να θυμάσαι την ημέρα του Σαββάτου, για να την ξεχωρίζεις και να την αφιερώνεις στον Κύριο. Έξι μέρες θα εργάζεσαι και θα κάνεις όλες τις εργασίες σου. Αλλά η έβδομη μέρα είναι μέρα ανάπαυσης, αφιερωμένη σ’ εμένα, τον Κύριο, το Θεό σου.
  • Να τιμάς τον πατέρα σου και τη μητέρα σου…
  • Μη φονεύσεις.
  • Μη μοιχεύσεις* .
  • Μην κλέψεις.
  • Μην καταθέσεις ψεύτικη μαρτυρία ενάντια στους συνανθρώπους σου.
  • Μην επιθυμήσεις τίποτε απ’ ό,τι ανήκει στο συνάνθρωπό σου…

Αργότερα αυτές οι Δέκα Εντολές γράφτηκαν πάνω σε δυο πέτρινες πλάκες. Ύστερα ο Μωυσής… τις διάβασε στο λαό. Και είπαν όλοι: «Όλα όσα είπε ο Κύριος θα τα υπακούσουμε και θα τα εφαρμόσουμε».

β ) Η Εκλογή του Ισραήλ . Ο Θεός επιλέγει τον Ισραήλ και τον εμπιστεύεται όχι για να του παρέχει αποκλειστικά προνόμια, αλλά για να γίνει αυτός ο λαός γέφυρα ανάμεσα στο Θεό και σε όλα τα έθνη. Να υπηρετήσει δηλαδή το σχέδιο του Θεού για τη σωτηρία όλων των ανθρώπων. Γι’ αυτό το λόγο σε πολλές βιβλικές ιστορίες βλέπουμε ότι ο Θεός δε νοιάζεται μόνο για τον Ισραήλ, αλλά για όλα τα έθνη του κόσμου. Αργότερα, όταν η ανθρωπότητα θα έχει προετοιμαστεί κατάλληλα, ο Χριστός θα καλέσει τους ανθρώπους όλου του κόσμου να γίνουν παιδιά του. Δεν έχει δηλαδή πρωτείο εξουσίας ο λαός του Ισραήλ στους άλλους λαούς, αλλά πρωτείο τιμής, σεβασμού και αγάπης/ ευγνωμοσύνης επειδή πρώτοι πίστεψαν στον μόνο αληθινό Θεό και μας βοήθησαν κι εμάς τους υπόλοιπους να πιστέψουμε σ΄ Αυτόν.

γ) Σελ. 59 : Τι σημαίνει είδωλο; Υπάρχουν είδωλα στη σημερινή εποχή; αναφέρετε παραδείγματα και εξηγήστε τα (Δείτε παραδείγματα στη διαδικτυακή εφημερίδα, μαθήματα 10 και 11 – wallwishers/padlets). Η λέξη είδωλο από θρησκευτική άποψη σημαίνει άγαλμα ή σύμβολο ψεύτικου θεού. Όσοι τα λάτρευαν πίστευαν ότι τα είδωλα έκρυβαν και τη δύναμη των θεών που αναπαριστούσαν κι έτσι μπορούσαν να τους βοηθήσουν. Η λατρεία τέτοιων ανθρωπόμορφων ή ζωόμορφων ειδώλων ονομάζεται ειδωλολατρία. Συνδέεται κυρίως με πολυθεϊστικές θρησκείες, όπως των Ασσυρίων, των αρχαίων Αιγυπτίων και Ελλήνων, των Ρωμαίων κ.ά. Ονομάζουμε είδωλο ένα αγαθό που οι άνθρωποι το βλέπουν πιο σημαντικό από άλλα στη ζωή τους και το προσέχουν και το θεωρούν Θεό. Έτσι ξεχνάνε τον Θεό βλέποντας να κυκλοφορούν ανάμεσά τους πρόσωπα ή αντικείμενα που αντικαθιστούν στη συνείδησή τους τον Θεό.

8. Σελ. 64 : Τι σημαίνει η λέξη : ” Προεικονίσεις” ή προτυπώσεις; Σελ. 76 : Τι σημαίνει “Χριστός Κυρίου” και “Μεσσίας”;

α) Στη ζωή της Εκκλησίας κάποια γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης θυμίζουν γεγονότα της Καινής Διαθήκης
Η χριστιανική Εκκλησία θεωρεί ότι ορισμένα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης μοιάζουν με κάποια γεγονότα της Καινής Διαθήκης που βέβαια θα συμβούν πολύ αργότερα. Μοιάζουν μάλιστα τόσο πολύ σαν – κατά κάποιον τρόπο – να είναι εικόνες τους. Π.χ. ο Ισαάκ μοιάζει με το Χριστό. Ας δούμε γιατί:
-Όπως ο Ισαάκ ήταν μοναχοπαίδι του Αβραάμ, έτσι και ο Χριστός είναι ο μονογενής* γιος του Θεού.
-Όπως ο Ισαάκ οδηγήθηκε στη θυσία χωρίς να φταίει, έτσι και ο Χριστός οδηγήθηκε στο Σταυρό, ενώ ήταν αθώος.
-Όπως ο Ισαάκ γλίτωσε το θάνατο, έτσι και ο Χριστός νίκησε το θάνατο και αναστήθηκε.
Γι’ αυτό οι χριστιανοί είδαν τον Ισαάκ σαν μια εικόνα του Χριστού πριν ακόμη γεννηθεί, δηλαδή σαν προεικόνιση, του Χριστού Στην Καινή Διαθήκη ο Απ. Παύλος γράφει: Θέλω να ξέρετε, αδελφοί, ότι όλοι οι πρόγονοι σας προστατεύονταν από τη νεφέλη και όλοι πέρασαν μέσα από τη θάλασσα. Όλοι έφαγαν την ίδια θεόσταλτη τροφή και ήπιαν το ίδιο ποτό. Όλα αυτά τα γεγονότα ήταν για κείνους προεικονίσεις και γράφτηκαν για να μας νουθετήσουν* .(Α Κορ 10, 1-4. 11).

β) H χρίση του βασιλιά
Την τελούσε ένας άνθρωπος του Θεού, προφήτης ή ιερέας, χύνοντας λάδι στο κεφάλι του βασιλιά.Μ΄αυτόν τον τρόπο δηλωνόταν με ένα εξωτερικό σημείο (το λάδι) ότι ο άνθρωπος αθτός ήταν εκλεγμένος από τον θεό να γίνει όργανο του για την διακυβέρνηση του λαού. Έτσι, ο βασιλιάς λεγόταν χριστός(=χρισμένος) και αναγνωριζόταν ως άξιος μιας μεγάλης αποστολής. Η εβραική λέξη για το «χριστός» είναι «Μεσσίας» και δινότα;ν στο διάδοχο του βασιλικού θρόνου του Δαβίδ.

9.α) Σελ. 80 – 81 : Τι είναι το βιβλίο των Ψαλμών; (Εισαγωγή και μπεζ πλαίσιο). β)  σελ. 84 : Τι είναι τα βιβλία της Σοφίας; (μπεζ πλαίσιο). γ) Σελ. 83 : Τι γνωρίζετε για τον Ναό του Σολομώντα;

α) Το βιβλίο των Ψαλμών είναι μια συλλογή 150 ποιημάτων. Είναι το πιο γνωστό και αγαπητό βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης. Οι «Ψαλμοί» πήραν το όνομά τους από το ψαλτήρι, ένα δεκάχορδο μουσικό όργανο που συνόδευε το τραγούδι τους. Το βιβλίο των Ψαλμών συνδέθηκε με το όνομα του βασιλιά Δαβίδ, επειδή δεν ήταν μόνο μουσικός, αλλά είχε και τη φήμη σπουδαίου ποιητή. Τα ποιήματα των Ψαλμών ήταν βέβαια ύμνοι για τον ιουδαϊκό Ναό και τη Συναγωγή, αλλά έγιναν οι πιο αγαπητοί ύμνοι και για τη χριστιανική Εκκλησία. Σε κάθε χριστιανική ακολουθία απαγγέλλονται στίχοι ή ολόκληροι ψαλμοί. Στους ψαλμούς ο πιστός πολύ συχνά αινεί, ευλογεί, δοξάζει το Θεό. Ομολογεί, δηλαδή, ότι αναγνωρίζει τις ευεργεσίες και τις δωρεές που ο Θεός του προσφέρει και τον ευ. χαριστεί γι’ αυτές. Με άλλα λόγια είναι μια φωνή ευγνωμοσύνης του ανθρώπου προς τον Πλάστη του, επειδή νιώθει την ανάγκη να έχει μια ζωντανή σέση μαζί του.

β) Τα βιβλία της Σοφίας
Σ’ όλους τους λαούς της εποχής, όπως και στον Ισραήλ, αναπτύχθηκε ένα ιδιαίτερο φιλολογικό είδος, η Σοφία. Πρόκειται για συλλογές παροιμιών, γνωμικών, συμβουλών κ.ά. που αναφέρονται σε πρακτικά θέματα της καθημερινής ζωής κι επιχειρούν να απαντήσουν στο ερώτημα «πώς πρέπει να ζούμε;». Τέτοια «σοφιολογικά» έργα υπά